Artykuły Polskie

Niezwykły poemat

W Kanchi znaleziono poezję zatytułowaną Rāghvyādvīyam (राघवयदवीयम्) z siedemnastego wieku autorstwa poety Venkaṭādhvari (वेंकटाध्वरि). Zawiera ona 30 zwrotek. Niezwykłością tego tesktu jest to, że jak się czyta od początku do końca, jest to opowieść o Ramie, a gdy się czyta sylabami od tyłu, to jest to opowieść o Krysznie. Dlatego też nazywa się ją Anulom-vilom-kāvya. Kilka przykładów w devanāgari.

अनुलोम :
वंदेऽहं देवं तं श्रीतं रन्तारं कालं भासा यः ।
रामो रामाधीराप्यागो लीलामारायोध्ये वासे ॥ १ ॥

विलोम :
सेवाध्येयो रामालाली गोप्याराधी भारामोराः ।
यस्साभालंकारं तारं तं श्रीतं वन्देऽहं देवम् ॥ २ ॥

अनुलोम :
साकेताख्या ज्यायामासीद्याविप्रादीप्तार्याधारा ।
पूराजीतादेवाद्याविश्वासाग्र्यासावाशारावा ॥ ३ ॥

विलोम :
वाराशावासाग्र्या साश्वाविद्यावादेताजीरापूः ।
राधार्यप्ता दीप्राविद्यासीमायाज्याख्याताकेसा ॥ ४ ॥

Literatura sanskrycka zadziwia...

 

Metryka w Siakuntali

Wersyfikacja sanskrycka na przykładzie zwrotek występujących w Abhijñāna-śākuntalam Kalidasy.

W poezji sanskryckiej – w tym również w najwybitniejszym sanskryckim dramacie Kalidasy pt. Abhijñāna-śākuntalam 'Rozpoznanie Śakuntalowica', najczęściej używa się wiersza polegającego na regularnym następstwie sylab krótkich i długich i ich ściśle ustalonej liczby (wiersz numeryczny). Istnieje też wiersz oparty jedynie na iloczasie (wersyfikacja morowa), w którym następstwo zgłosek krótkich i długich nie jest ściśle ustalone, a jedynie równa jest ilość mor (podstawowych jednostek długości) w całym wierszu lub jego części – stopie, ćwiartce lub wersecie. Pierwszy rodzaj wiersza nazywamy varṇika (‘sylabiczny’, varṇa = zgłoska), drugi – mātṛka (dosł. ‘miarowy’, ‘morowy’, mātrā = miara).

W obu rodzajach wiersza kluczowe jest rozróżnienie sylab krótkich i długich. Długą sylabą jest nie tylko taka, którą tworzy samogłoska długa, ale taka, której czas wymawiania jest dłuższy np. z powodu kilku spółgłosek obok siebie. W rzeczy samej nazywa się ją nie sylabą długą(dīrgha), ale zgłoską ciężką (guru). Ciężkimi są zgłoskami zgodnie z podaną definicją:

sānusvāraś ca dīrghaś ca visargī ca gurur bhavet |
varṇaḥ saṁyoga-pūrvaś ca tathā pādānta-go ‘pi vā ||

„Z nosówką (ṁ), z przydechem (ḥ), długie, a także przed każdą zbitką
są ciężkimi sylabami; w wygłosie zaś – obojętnie”.

Nie mówi się także w tym wypadku o zgłoskach ‘krótkich’ (hrasva), tylko o ‘lekkich’ (laghu). Lekkimi są zgłoski wszystkie inne niż guru.

Podobnie jak w wersyfikacji greckiej podstawową jednostkę rytmu stanowi stopa (sanskr. gaṇa, ‘grupa’). Na stopę w wierszach sylabicznych składają się zwykle trzy zgłoski, tworzące różne rytmy, będące kombinacją zgłosek lekkich i ciężkich. Takich kombinacji może być maksymalnie osiem. Do tego dochodzi stopa złożona z pojedynczej lekkiej zgłoski (oznaczonej nazwą la) i pojedynczej ciężkiej zgłoski (ga). Tak samo jak w wersyfikacji greckiej, mają one swoje nazwy, tyle że krótkie i samodefiniujące: np. ya, mā, sa; la, gā itd.

Poniżej przedstawiam definicję dziesięciu różnych stóp, ujętą w jedną mnemotechniczną regułę:

Ya – Mā – Tā – Rā – Ja – Bhā – Na – Sa – La – Gāḥ

Jak z niej korzystać? W sposób bardzo prosty. Jeśli chcemy poznać, jaki rytm wyraża np. stopa ya, patrzymy na jej długość i długość nazw stóp następujących po niej, czyli mā i tā; ponieważ jest ona krótka (lekka) a one długie (ciężkie), mamy zatem rytm ⌣ – – (odpowiednik greckiego bakhu), co w indyjskiej symbolice zapisuje się । ऽ ऽ. Tak samo odczytuje się pozostałe stopy.
Warto się nauczyć tego wzoru na pamięć (uwzględniając długości!). Pozwoli to nauczyć się posługiwać się definicjami poszczególnych metrów, które także ujęte zostały w formuły mnemotechniczne.
Poniżej zamieszczam wykaz wszystkich metrów występujących w Śakuntali, wraz z ich definicjami, przetłumaczonymi na język polski, w miarę możliwości z zachowaniem rytmu, który ma odzwierciedlać definiowane metrum (po polsku staram się tylko zachować równą liczbę sylab i cezurę).

Anuṣṭubh / anuṣṭup (śloka ) (8).

śloke ṣaṣṭhaṁ guru jñeyaṁ sarvatra laghu pañcamam |
dvi-catuṣ-pādayor hrasvaṁ saptamaṁ dīrgham anyayoḥ ||
„W śloce wszędzie ciężką zgłoską będzie szósta, lekką piąta;
w ćwiartkach zaś drugiej i czwartej siódma lekką, ciężką w innych”.

W Śakuntali występuje w zwrotkach: Akt 1: 5, 6, 11, 12, 26; Akt 2: 13,16,17. Akt 3: 1, 17,20. Akt 4: 4,7; Akt 6: 23, 28,32; Akt 7: 9, 13, 14, 15, 23, 28, 29.

Pathyā-vaktra (8) jest odmianą anusztubhu: Stopa ja (dźa) występuje w niej po czwartej sylabie w padach drugiej i czwartej. Reszta jest jak w anusztubhu.
W Śakuntali występuje w zwrotkach: Akt 6: 142, 223.

Viyoginī (10/11) ‘opuszczona’

viṣame sa-sa-jā guruḥ same | sa-bha-rā lo 'tha gurur viyoginī ||
„W nierównej sa, sa, ja i gā, w równej sa, bhā, rā, la i gā – to opuszczona.”

W Śakuntali występuje w zwrotkach: Akt 2: 18, Akt 6: 1, [K: 6.10]; Akt 7: 1.

Indravajrā (11) ‘Grom Indry’

syād indravajrā yadi tau ja-gau gaḥ ||
‘Indry grom się złoży z dwóch tā, ja, i dwóch gā'.

Występuje w zwrotkach: Akt 4: 22, Akt 5: 4.

Upendravajra (11) ‘Grom Wisznu – młodszego brata Indry’

upendravajrā prathame laghau sā ||
„Grom jest Wisznu, gdy pierwszą jest lekka”.

Upajāti: (11) – połączenie obu powyższych.
Występuje w zwrotkach: Akt 2: 7; Akt 5: 5,20,25; Akt 6: 10 [K: 6.114],24,26, Akt 7: 2,5,19,31.

Triṣṭubh / triṣṭup (11) –
metrum wedyjskie podobne do indrawadźry; cezura po czwartej lub piątej zgłosce. Metrum bardzo rzadkie w literaturze powedyjskiej, u Kalidasy wystąpił tylko jeden raz w kontekście ceremonii wedyjskiej: Akt 4: 8.

Rathoddhatā (11) ‘uniesiona w rydwanie’

rān na-rāv iha rathoddhatā lagau ||
„R , na, rā, la, gā – tu rydwan porwał ją”

Występuje w zwrotce: Akt.7: 18.

Śālinī (11) ‘cnotliwa’. Średniówka po 4 i 7 sylabach.

māttau gau cec chālinī veda-lokaiḥ
„Po m ā dwa tā, dwa gā – są w cnej cztery siedem”.

Występuje w zwrotce: Akt.5: 30.

Aparavaktra (11-12) 'mająca inne usta', 'mówiąca coś innego'.

ayuji na-na-ra-lāḥ guruḥ same tad aparavaktram idaṁ na-jau ja-rau ||
„W nieparzystych ćwiartkach: na, na, rā, la, gā w parzystych – inne ma usta – na, ja, ja, rā”.
Występuje w zwrotkach: Akt 4: 10 i Akt 5: 1.

Māla-bhāriṇī (11-12) ‘obwieszona girlandą’

viṣame sa-sa-jā gurū same cet | sa-bha-rā yena mālabhāriṇīyam ||
„Gdy w nierównej sā, sā, ja, i dwie ciężkie, w równej sā, bhā, rā – girlandy na niej wiszą”.

Występuje w zwrotkach: Akt 3: 21,22; Akt.7: 20,21.

Druta-vilambita (12) ‘Szybka i zwalniająca’

druta-vilambitam āha na-bhau bha-rau |
‘Nazwali szybką, co zwalnia z na, bhā, bhā, rā’.

Występuje w zwrotkach: Akt 2: 11, Akt 3: 16, Akt 5: 27, Akt 6: 84, Akt 7: 3.

Vaṃśastha / vaṃśasthavila (12) 'Ród zachowująca'

muni-sutā-praṇaya-smṛti-rodhinā mama ca muktam idaṁ tamasā manaḥ |
manasijena sakhe prahariṣyatā dhanuṣi cūta-śaraś ca niveśitaḥ ||
vadanti vaṁśasthavilaṁ ja-tau ja-rau|
Mówią, że ród zachowuje, ja, tā, ja, rā.

Występuje w zwrotkach: Akt 1: 18,22,23; Akt 3: 11; Akt 4: 1; 5: 12,15,17; Akt 6: 13
[K:6.128],18 [K:6.153]; Akt 7: 10,16,30.

Puṣpitāgra (12/13) ‘z kwiecistym szczytem’

ayuji na-yuga-rephato yakāro
yuji ca na-jau ja-ra-gā ca puṣpitāgraḥ ||
„W nieparzystych dwoje na, a po nich rā, ja.
W parzystych na, ja, ja, rā, gā – ma szczyt kwiecisty.’

Występuje w zwrotkach: Akt 2: 11, Akt 3: 16, Akt 5: 27, Akt 6: 11 [K:6.116], Akt 7: 3.

Praharṣiṇī ‘ Radująca’.

Cezura (diareza) w każdej padzie po 3 i 10 sylabach, co powiedziane zostało też w zwięzłej definicji:

tryāśābhir ma-na-ja-ra-gāḥ praharṣiṇīyam ||
'Trzy plus stron dziesięć: mā, na, ja, gā – się raduje.’

Występuje w zwrotkach: Akt 6: 27,30.

Rucitā / rucirā (13) ‘Urocza’. Cezura po 4 i 9.

ja-bhau sa-jau giti rucirā catur-grahaiḥ ||
'Ja, bhā, sa, ja – ma piękna: cztery i planety5.

Występuje w Akt. 7.35.

Vasanta-tilakā (14) 'wiosnę znacząca'.

uktā vasantatilakā ta-bha-jā ja-gau gaḥ ||
‘Wiosny oznaką nazwano, ta, bhā ja, ja, gā, gā’.

Występuje w zwrotkach: Akt 1: 8,17,31; 2: 9,12; Akt 3: 8,18,24, Akt4: 2,3,11,13,14,15,20; Akt 5: 2,3,6,22,23; Akt 6: 12 [K: 6.123],16 [K: 6.135],20 [[K: 6.162],25; Akt 7: 4,6,17,25,26,32.

Mālinī (15) ‘Zwieńczona girlandą’.

Średniówka po ośmiu (bhogī ‘wąż’) 6 i siedmiu (loka ‘światy’)7 sylabach.

na-na-ma-ya-ya-yuteyaṁ mālinī bhogi-lokaiḥ ||
‘Na, na, ma, ya, ya utworzą zwieńczoną – ma węże i światy’

Występuje w zwrotkach: Akt 1: 10,19,20; Akt 2: 4; Akt 3: 3; Akt 5: 7,8,19; Akt.7:
7,34;

Śikhariṇī (17) ‘w koronie’.

Cezura po 6 (rasa 'smak') i 11 (rudra 'duch z orszaku Śiwy').
rasai rudraiś chinnā ya-ma-na-sa-bha-lā gaḥ śikhariṇī ||

„Dzielona po smakach8 i Rudrach9 ya m-na-s bhā l-gā – koronę ma”.
Występuje w zwrotkach: Akt 1: 9,14; Akt 2: 10; Akt 3: 6; Akt 5: 10; Akt.6: 9 [K: 6.105];
Akt 7: 33;

Hariṇī ‘porywająca’10.

Cezury po 6, 4 (veda) i 7 (haya ‘koń słońca’).

na-sa-ma-ra-sa-lā gaḥ ṣaḍ-vedair hayair hariṇī matā ||
“Na, sa, ma, ra, sa, la, gā: sześć plus cztery i gdy konie11 ma – porywa”.

Występuje w zwrotkach: Akt 3: 10, Akt 4: 19, Akt 7: 24.

Mandakrāntā ‘Wolno krocząca’

Cezura po 4, 6 i 7 sylabach.

mandākrāntāmbudhi-rasana-gair mo bha-nau tau sa-yugmam ||
"Wolno kroczy po dziesięć i siedem mā, bhā, na, tā, tā i dwa sa”.

Występuje w zwrotkach: Akt 1: 15,33; Akt 2: 14,15.

Śārdūlavikrīḍitā (19) ‘igrająca z tygrysem’
sūryāśvair yadi maḥ sa-jau sa-ta-ta-gāḥ śārdūla-vīkrīḍitam ||;
„Tuzin plus siedem z mā sa ja, sa ta ta gā, z tygrysem sobie igra”.

Występuje w zwrotkach: Akt 1: 14, 30; Akt 2: 2,5,6; Akt 3: 7,23; Akt 4: 5,6,9,17,18;
Akt 5: 9; Akt 6: 4 [K: 6.61],5 [K:6.70],6 [K.6.78],17 [K:6.148]; Akt 7: 8,11,12,27.

Srāgdharā (21) ‘trzymająca wieniec’
m-ra-bh-nair yānāṁ trayeṇa tri-muni-yati-yutā sragdharā kīrtiteyam ||
„Z m-rā, bh-na i z tójką ya znów, z cezurami po siedem zwana jest z wieńcem w ręku.” Występuje w zwrotkach: Akt 1: 1, 7.

Āryā (12/18/12/15 mor) ‘Szlachetna’.

W odróżnieniu do wszystkich poprzednich, należy do metrów stopowo-morowych (mātṛka).
yasyāḥ pāde prathame dvādaśa-mātrās tathā tṛtīye'pi |
aṣṭādaśa dvitīye caturthake pañcadaśa sāryā ||

“Gdy dwanaście się mor znajdzie
w pierwszej ćwiartce i tyle samo będzie w trzeciej
A osiemnaście mor w drugiej,
w czwartej piętnaście – to jest szlachetną”.

Występuje w zwrotkach: Akt 1: 2, 3, 13, 16, 17, 21, 25, 28, 29, 34. Akt 2: 1, 8; Akt 3: 2,4,5,9, 12, 14, 15, 19; Akt 4: 12, 16, 21; Akt 5: 11, 13, 16, 18, 21, 28, 31; Akt 6: 2 [K: 6.46],3 [K: 6.55],7 [K: 6.81],15 [K: 6.142],19 [K: 6.153],21 [K: 6.169],31.

1 W przygotowaniu posługiwałem się wydaniem: Abhijñānaśākuntalam, ed. by Ramā Shankar Tripāthī, Sri Krishna Prakashan, Varanasi 1999. Do tego wydania odnoszą się także odniesienia. Wersję kaszmirską (K) uwzględniłem tylko w Akcie 6, gdyż ten rozdział przerabialiśmy szczegółowo na zajęciach z prof. Byrskim w pierwszym semestrze roku 2010-2011. Odniesienia do wersji kaszmirskiej podałem w nawiasach kwadratowych.
2 yad-yat sādhu na citre syāt kriyate tad anyathā |
tathā 'pi tasyā lāvaṇyaṁ rekhayā kiṁcid anvitaṁ ||

3 prajāgrāt khilī-bhūtas tasyāḥ svapne samāgamaḥ |
bāṣpas tu na dadātyenāṁ draṣṭuṁ citra-gatām api ||

5 Graha 'planeta'+ S o ce, Ksi yc i dwa w z y Ksi yca zwRaanheu i Ketu; jest dziewi 'planet', dlatego symbolizuj t liczb .
6 Osiem Vasu wyobra anychjako w e (smoki) strzeg ce skarbów – symbolizuj liczb osiem.
7 Siedem wiatów w kosmologii wedyjskiej:bh , bhuvas, svar, mahas, jana, tapas, satya - symbolizuj siódemk.
8 Sze smaków: s odki, kwa ny, s ony, ostry, cierpki i gorzki.
9 Dziewi Rudrów z orszaku Siwy.
10 Lub: 's oneczna' bohara to m.in. s o ce.
11 Siedem rumaków s onecznych czyli dni tygodnia – symbol liczby siedem.

® Filip Ruciński